TR  |  EN  |  RU
turkey turkey   azerbaijan kazakhstan kyrgyzstan turkmenistan uzbekistan kktc qha TAT BAŞQ
Ana Sayfa
Birlik Hakkında
Üye Haber Ajansları
Bildiri
Başkanın Mesajı
Tüzük
Haberler



Dağdarıstan şığw k³lt³ - Elbası N. Nazarbaevtıñ "Rossïyskaya gazeta" basılımındağı maqalası

 ASTANA. Aqpannıñ 3-³. QazAqparat – «Rossïyskaya gazeta» basılımınıñ keşeg³ sanında Qazaqstan Prezïdent³ Nursultan Nazarbaevtıñ «Dağdarıstan şığw k³lt³» degen maqalası jarïyalandı. QazAqparat osı maqalanı oqırmandar nazarına usınadı.

DAĞDARISTAN ŞIĞW K²LT²

Büg³nde elder men kontïnentterd³ t³t³rent³p turğan jahandıq älemd³k dağdarıs – bul adamzat äl³ b³l³p bolmağan ayrıqşa qubılıs. Ol älem tarïxında teñdes³ joq jäne älemd³k tärt³pt³, barlıq ekonomïkalıq bastawlardı tübegeyl³ özgertet³n qubılıstar sanatına jatatını anıq. Sondıqtan da onı taldawğa, oy-eleg³nen ötk³zwge jäne eñserwge barlıq esk³ dogmalar men stereotïpterd³ qayta qarastıratın jañaşa közqaras qajet.
Osığan baylanıstı ayıptılar men k³näl³lerd³ ³zdew qajets³z ³s. Qaz³r osındaylıq qwattı älemd³k kataklïzmd³ twındatqan jüyen³ñ tereñ aqawlıqtarın anıqtawğa, eñ bastısı – olardı tolıq joyu joldarın ³zdest³rwge jumılw mañızdıraq. Bul üş³n b³zd³ñ tübegeyl³ jaña, älemd³k ekonomïkanıñ, sayasattıñ jäne jahandıq qaw³ps³zd³kt³ñ basqaşa qurılğan model³n jasaw şeb³nde turğanımızdı moyındawdıñ batıldığı bolwı kerek.
Eger b³z Esk³ älemn³ñ jet³lmewş³l³g³n eñserwd³ñ b³regey mümk³nd³g³n tï³md³ paydalanıp, Jaña älem qurwdıñ şınayı nïet³nde bolsaq, basqaşa jol joq. Bul üş³n bük³l älemd³k qoğamdastıqtıñ orasan zor küş-j³ger³n, ïntellektwaldıq jäne materïaldıq reswrstardı jumıldırw jäne köp waqıt qajet bolatını tüs³n³kt³. B³zge tübegeyl³ jaña qïsındı qurw jäne äz³rge şarttı türde jahandıq (nemese ulı) Tranzït älem³ dep atawğa bolatın osı ötkel boyınşa ortaq jaña “qozğalıs erejes³n” äz³rlew qajet boladı. B³raq ta aldımen osınaw jahandıq dağdarıstıñ, onıñ bastawlarınıñ alğaşqı sebepter³n belg³lep körey³k.

Tereñ älemd³k aqaw

Ewrazïyanıñ ulı b³r oyşılı budan b³r jarım ğasır burın bılay degen eken: “Sırtqı küş degen³m³z – ³şk³ küşt³ñ twındısı”. Bul oydı basqaşa aytsaq, “Sırtqı dağdarıs degen³m³z – ³şk³ dağdarıstıñ twındısı” eken³n äbden anıq payımdawğa boladı.
Sondıqtan da qaz³rg³ jahandıq dağdarıs – bul mülde qanday da b³r tabïğï apat emes jäne jağdaylardıñ kezdeysoq qïılısınıñ nätïjes³ emes, bäzb³r tereñ ³şk³ aqawlıqtıñ zañdı sırtqı saldarı.
Sodan da b³z onı naqtı ayqındap, belg³lemey³nşe, dağdarıstıñ öz³ bastaw alğan älemd³k valyuta-qarjı jüyes³n jöndew jön³ndeg³ b³zd³ñ bük³l küş-j³ger³m³z tek kosmetïkalıq sïpatta ğana boladı. Bul jağdayda b³z joymağan aqaw key³n de jï³ley tüset³n jäne saldarı äldeqayda awır bolatın jaña dağdarıstardı twındata bered³.
Solay bolıp otır, bük³l b³zd³ñ älem³m³z kütpegen rette jäne bayqawsızda jahandıq dağdarıs twnnel³n³ñ “k³reber³s³nen” öt³p ketken, al odan “şığar es³k” büg³nde eşk³mge derl³k kör³nbey tur.
Bul, bälk³m, b³z büg³ng³ älemge, sol sek³ld³ bolaşaq Jaña älemge burınğışa esk³ oylaw quraldarınıñ optïkası arqılı qaraytınımızdan orın alğan bolar. B³raq ta tübegeyl³ jañarwdı bastaw üş³n b³zge bük³l oylaw jüyem³zd³ jañartw kerek. Tï³s³nşe barlıq uğımdardı, kategorïyalardı, teorïyalardı, kestelerd³, oylaw tujırımdarın jäne jaña dünïen³ñ derekter³ men qubılıstarın belg³leyt³n termïnderd³ jañartw kerek.
Älemd³k damwdıñ neg³z³ne ne alınğan? Onıñ damwınıñ yadrosı men motorı – bul twındağan älemd³k baylıq ret³ndeg³ älemd³k kapïtal. Al bul kapïtaldıñ neg³z³ne ne alınğan? Jawap – älemd³k valyuta jüyes³. Al älemd³k valyuta jüyes³n³ñ neg³z³ne ne alınğan? Onıñ neg³z³nde twındatw jäne aynalw tet³kter³ – zañdar, res³mder, emïtentter, arnalar, paydalanwşılar jäne s.s. jatır.

Jet³ qarapayım suraq

B³zd³ñ oylanwımızdı tübegeyl³ jañartwdı, mäselen, älemd³k valyuta jüyes³n sawıqtırwdıñ män³n barınşa ayqın jäne tübegeyl³ tüs³nd³ret³n mına jet³ qarapayım suraqqa adal jawap berwden bastawğa bolar ed³.
1. Qaz³rg³ de-fakto bar älemd³k valyuta zañdı de-yure bolıp tabıla ma?
Älemd³k valyuta twralı älemn³ñ köptegen elder³n³ñ basşıları qol qoyğan jäne älemn³ñ köptegen parlamentter³ bek³tken älemd³k zañnıñ joq jağdayında zañdılıqtıñ munday deñgey³ twralı aytwğa äz³rge twra kelmeyt³n³ belg³l³.
Qaz³rg³ bar älemd³k valyuta älemd³k zañ turğısınan onıñ zañdılığı de-yure anıqtala alatın älemd³k zañ payda bolğanğa dey³n de-fakto twındağandıqtan, onı “zañğa dey³ng³” ret³nde anıqtağan däl³rek bolar ed³.
Sondıqtan Jaña älemn³ñ valyutası älemn³ñ köptegen elder³n³ñ basşıları qol qoyıp, älemn³ñ köptegen parlamentter³ ratïfïkacïyalaytın Älemd³k valyuta twralı bük³lälemd³k zañnıñ neg³z³nde jüzege aswı tï³s. Bul rette älemd³k valyuta ret³nde älemn³ñ kez kelgen memleket³n³ñ ulttıq valyutasın paydalanw nätïjes³z boladı. Bul zañ onıñ qağïdattıq turğıda ulttıqtan joğarı memleketaralıq märtebes³n jäne arnayı qurılğan bük³lälemd³k Emïssïya ortalığı onıñ emïssïyası qağïdattarın naqtı da b³r mänd³ anıqtay alar ed³. Munday jüye adamzat tarïxındağı alğaşqı absolyutt³k turğıda zañdı jäne jarïya älemd³k valyutanıñ neg³z³ bola alar ed³.
2. Älemd³k valyuta emïtent³n³ñ qızmet res³m³ şınayı demokratïyalıq bolıp tabıla ma?
Älemn³ñ b³r de b³r xalqı älemd³k valyuta emïtent³n³ñ şeş³mder³n qabıldawğa da, qızmet³ne de qatıspaytını aydan anıq. Sondıqtan da esk³ älemn³ñ älemd³k valyutası emïtent³n³ñ qızmet res³mder³ qay jağınan da nemese qay turğıdan da demokratïyalıq bolıp tabılmaydı.
Osığan baylanıstı jaña älemd³k valyutanı paydalanwşılar – barlıq neg³zg³ swbekt³ler älemd³k valyuta twralı zañğa säykes onıñ emïssïyasın jäne qatañ demokratïyalıq res³mder boyınşa äreket etet³n emïtentter³n basqarwdıñ demokratïyalıq organdarın qura alar ed³.
3. Älemd³k valyutanıñ suranısı men usınısınıñ balans tet³g³ bäsekege qab³lett³ jäne erk³n bolıp tabıla ma?
Osınaw rınoktıñ barlıq qatıswşılarınıñ bäsekel³ qızmet erejeler³n belg³leyt³n jäne baqılaytın älemd³k ïnstïtwttar qurılğanğa dey³n älemd³k valyutanıñ älemd³k rınogı bäsekel³ bola almaytını jäne onday dep moyındalmaytını anıq.
Al end³ osınaw m³ndett³ bäsekelest³kt³ arnawlı qadağalaw organı, mäselen, Bük³lälemd³k monopolïyağa qarsı valyuta komïtet³ qamtamasız et³p, qatañ baqılay alar ed³.
Älemd³k valyutanıñ qaz³rg³ bar rınogı onıñ mümk³n bolatın barlıq emïtentter³ne teñ quqıqtı qamtamasız ete almaydı.
Erk³n rınokta qanday da b³r satwşılar tobı üş³n qanday da b³r artıqşılıqtarğa, sonday-aq älemd³k valyuta ret³nde qızmet etet³n valyutanıñ satıp alw qab³let³ men tawar ayırbastaw qızmet³ne jarïya jäne jarïya emes şektewlerge üz³ld³-kes³ld³ tıyım salınatını belg³l³. Mundaydıñ bayqalmaytını jäne munday rınok erk³n emes bolıp tabılatını ayqın. Älemd³k valyuta rınogı şarttı türde alğanda Bük³lälemd³k rınok erk³nd³g³ komïtet³n³ñ zañı boyınşa bağamdala alar ed³. Osınaw absolyutt³ türde erk³n rınokta älemd³k valyutanıñ kez kelgen emïtentter nemese satwşılar tobı üş³n kez kelgen artıqşılıqtarğa üz³ld³-kes³ld³ tıyım salınwı tï³s.
4. Älemd³k valyuta rınogı örkenïett³ bolıp tabıla ma?
Örkenïett³ rınokta oyın erejes³ oğan qatıswşılardıñ barlığınıñ (satwşılar men satıp alwşılardıñ) eşk³mn³ñ jeke müddes³ne nuqsan kelt³rmeyt³n ortaq şartı neg³z³nde belg³lened³ jäne saqtaladı. Älemd³k valyuta rınogında munda eşteñe bayqalmaytını anıq. Demek, büg³nde älemd³k valyuta rınogı örkenïett³ bolıp tabılmaydı.
Jaña älemd³k valyuta rınogında oyın erejes³ zañ boyınşa belg³len³p, onıñ barlıq qatıswşılarınıñ (satwşılar men satıp alwşılardıñ) ortaq şartı neg³z³nde saqtalwı tï³s.
5. Älemd³k valyutanıñ twındatw jüyes³ jäne emïssïyası onıñ neg³zg³ paydalanwşı swbekt³ler³n³ñ (elderd³ñ, kompanïyalardıñ jäne azamattardıñ) jäne tutastay alğanda älemd³k qoğamdastıqtıñ baqılawında bolıp tabıla ma?
Joq, onı neg³zg³ paydalanwşı swbekt³lerd³ñ qanday da b³r toptarı, tutastay alğanda älemd³k qoğamdastıq eşqanday baqılamaydı.
Bul turğıda älemd³k valyutanıñ emïssïya jüyes³ müldem baqılawsız bolıp tabıladı. Jaña älemd³k valyutanıñ barlıq neg³zg³ swbekt³ler³nde – paydalanwşılarında (elderde, kompanïyalar men azamattarda) onıñ twındatılwın emïssïyası men aynalımın atalğan zañmen arnayı közdelgen turaqtı äreket etet³n baqılawşı quraldarın jasawğa quqığı bolwı tï³s. Emïtentt³ñ qızmet³ sonday-aq bïl³kt³ñ barlıq üş tarmağınıñ: zañ şığarwşı da, atqarwşı da, sot ta tarmaqtarınıñ baqılaw şeg³nde bolwı tï³s.
6. Älemd³k valyutanıñ twındatwşı jüyes³ jäne emïssïyası onıñ neg³zg³ paydalanwşı swbekt³ler³n³ñ (elderd³ñ, kompanïyalar men azamattardıñ) jäne bük³l älemd³k qoğamdastıqtıñ aldında jawaptı bolıp tabıla ma?
Älemd³k valyutanıñ emïtentter³ onıñ neg³zg³ paydalanwşı swbekt³ler³n³ñ aldında da, tutastay älemd³k qoğamdastıqtıñ aldında da eşqanday jawaptı emes. Bul turğıda älemd³k valyuta emïtentter³ müldem jawapsız, munıñ öz³ jahandıq dağdarıstı twğızdı da. Älemd³k valyutanıñ barlıq jarïya jäne zañdı emïtentter³ onıñ neg³zg³ paydalanwşı swbekt³ler³n³ñ (elderd³ñ, kompanïyalar men azamattardıñ) aldında jäne bük³lälemd³k qoğamdastıqtıñ aldında öz äreketter³ (nemese ärekets³zd³g³) üş³n tolıq män³nde jawaptı bolwı tï³s, onı zañ boyınşa ³s jüz³nde, mäselen, Bük³lälemd³k valyuta arbïtrajı qamtamasız ete alar ed³.
7. Älemd³k valyuta jüyes³ tï³md³ de nätïjel³ bolıp tabıla ma, yağnï onıñ jumısınıñ nätïjeler³ adamzattı jäne tutastay älemd³ damıtw maqsattarına qanşalıqtı say keled³?
Älemd³k valyuta jüyes³ jumısınıñ ³s jüz³ndeg³ nätïjeler³ örkendew üst³ndeg³ älemd³k kapïtaldıñ jäne turaqtı älemd³k damwdıñ (b³rıñğay älemd³k valyutanıñ da) bolwınıñ öz³ büg³nde qaterl³ bolıp otırğan jağdayğa jetk³zd³. Bul onıñ tolıq tï³ms³zd³g³n³ñ ayqın dälel³.
Jaña älemd³k valyuta emïtentter³n³ñ ³s-äreket³ älem men adamzattı damıtwdıñ şeşwş³ maqsattarı men qundılıqtarına äbden say kelw³ tï³s. Jaña älemd³k valyuta jumısınıñ ³s jüz³ndeg³ nätïjes³ de tolıq män³nde turaqtı damw men örkendewd³ñ joğarı maqsattarı men m³ndetter³ne say kelw³ tï³s. Bul qağïdattar zañ boyınşa jaña älemd³k valyutanıñ bük³l jüyes³n³ñ neg³z³ne de, sonımen b³rge onıñ tï³md³l³g³n jüyel³ ölşew men tüzetwd³ñ jüyes³ne de alınwı tï³s.
Osınaw jet³ qarapayım suraqqa adal jawaptar jaña ğasırdıñ sınaqtarına qaz³rg³ bar älemd³k valyutanıñ barabarlığı twralı mäselen³ taza rïtorïkalıq turğığa saladı.
Ötken ğasırdıñ ortasınan bastap b³zd³ñ älem tübegeyl³ özgerd³ jäne bul özger³sterd³ñ qarqını kün ötken sayın ös³p baradı. Tek älemd³k valyuta ret³nde paydalanılatın valyutanıñ twındatw jäne aynalım tet³kter³ ğana özgermey qalıp otır, onıñ jañarw qarqını älemn³ñ özgerw qarqınınan apattıq jağdayda qalıp qoyğan. Yağnï älemd³k valyuta jüyes³ äldeqaşan jäne qaytpastay bolıp esk³rgen, munı jahandıq älemd³k dağdarıs ta qwattaydı.
Jaña älemd³k valyuta jüyes³n³ñ bük³l tet³kter³ ğasırdıñ, älemn³ñ jäne adamzattıñ alda bolatın sınaqtarın ozıq monïtorïngtewd³ñ arnawlı neg³z³n³ñ jüyes³nde jäne joğarıda atalğan qarapayım jet³ qağïdattıñ neg³z³nde qurılwı tï³s. Tek osılay ğana älemd³k valyutanıñ jaña jüyes³ ärdayım zamanawï jäne aqawsız bola aladı, jahandıq älemd³k dağdarıstardıñ emes, älemn³ñ turaqtı damwı men bük³l adamzattıñ örkendew³n³ñ jem³st³ bastawı bola aladı.

B³z qaydan kelem³z jäne qayda baramız

Aldımen osı kezge dey³n Esk³ dünïen³ñ motorı jäne jan-jüreg³ jahandıq jet³ ese genetïkalıq aqawı bar älemd³k valyutağa neg³zdelgen älemd³k kapïtal bolıp kelgen³n eske salıp ötey³k.
Bul älemd³ ädet boyınşa b³z älemd³k kapïtalïzm deym³z. Aqawlı valyutağa neg³zdelgen jañağı aqawlı kapïtaldı şınayı atımen, mäselen “defektal” dep ataw durısıraq är³ adalıraq bolatının tüs³nsek te älemd³k kapïtalïzm dep kelem³z.
Jwırda bük³l älem boyınşa jüzdegen mïllïarderler sanawlı aylardıñ ³ş³nde olardıñ bük³l “aqawlı kapïtalı” kenetten b³rqıdırw derl³k qulap tüskende özder³n³ñ qïyaldağı kapïtaldarınıñ bük³l naqtı aqawlığın ³s jüz³nde bastan keş³rd³. End³ olardıñ özder³ de bul nağız “defektal” eken³n ayqın kör³p otır.
Aldağı Jaña älemn³ñ damw motorı men jan-jüreg³ basqa b³r tübegeyl³ jaña älemd³k kapïtal boladı. Däl³rek aytsaq – jaña aqawsız älemd³k valyutağa neg³zdelgen özd³g³nen öswş³ älemd³k baylıq boladı. Osınaw tübegeyl³ jaña älemd³k baylıqtı anıqtaw üş³n basqa b³r, äldeqayda balamalı belg³n³ tapqan durıs bolar ed³.
Ertedeg³ grekter damwdıñ joğarı kezeñ³n “akme” degen ädem³ sözben belg³lept³. B³zd³ñ urpaqtarımız b³r kezder³ osınaw jaña aqawsız jäne joğarı “end³g³ jerde kapïtal emeske” durıs ataw tañdap alatın boladı.
B³raq ta qaz³rd³ñ öz³nde öz boyına osınaw joğarı sapanı – “akmen³” qamtï alatını tüs³n³kt³: mäselen, akme-kapïtal, nemese – “akmetal”. Sol kezde munday tübegeyl³ jaña älemd³k “akmetal” qozğalısqa kelt³ret³n tübegeyl³ Jaña älemn³ñ osınaw bolaşaq wkladın end³g³ jerde kapïtalïzm dep emes, “akmetalïzm” dep ataw durıs bolar ed³.
Bolaşaq älemn³ñ jaña damw kezeñ³ üş³n jaña belg³n³ñ eng³z³lw³men baylanıstı munday kädw³lg³ emes közqaras b³zge onıñ bastalwına jaqsıraq äz³rlenwd³ñ, älemd³ bolaşaq jañartwdıñ şınayı män³ nede eken³n tereñ³rek ayqındap tüs³nwd³ñ ³s jüz³ndeg³ mümk³nd³g³n bered³. Eñ bastısı b³zd³ñ qolımızğa jañarwımız ben jürw³m³zd³ñ jaña quralın bered³, sol arqılı b³z Jaña älemde sen³md³ äreket etw üş³n onı ³s jüz³nde anıqtap, tanï alamız.

B³z bolaşaqqa ne arqılı ötem³z

Jaña älemn³ñ b³z end³ ğana qadam basqan ösw kezeñ³n³ñ jaña qasïet³n ayqındaytın şeşwş³ söz ret³nde “tranzït” söz³n alwğa äbden boladı. Onda ³ş³nara aqawsız älemd³k valyutağa neg³zdelgen tranzïtt³k älemd³k baylıqtıñ osınaw jaña tür³n b³z äz³rşe “akmetal” dep emes, “tranzïtal” dew³m³zge keled³.
Soğan säykes tranzït waqıtı wkladınıñ öz³n äz³rşe “akmetalïzm” dep emes, jaña turpattağı jaña sapadağı älemd³k qarjı ïnfraqurılımımen b³rge “tranzïtalïzm” dep belg³lewge bolar ed³. Bul tranzïtt³ñ bastı m³ndet³ men mïssïyası – bük³l älemn³ñ esk³ jet³ ese zalaldı valyutadan älemd³k akme-valyutanıñ jaña jet³ ese aqawsız
jüyes³ne ekologïyalıq köşw üş³n jağday äz³rlew.
Eñ bastısı – älemd³k salmaqtı öñ³rl³k ultüst³l³k memleketaralıq valyutalıq-esept³k b³rl³kter üş³n öñ³rl³k jäne kontïnentaldıq Emïssïyalıq ortalıqtar jüyes³ne böle otırıp, bul salmaqtı älemd³k valyutanıñ esk³ aqawlı jüyes³nen alıp tastaw (nemese eñ bolmağanda qayta bölw).
Öñ³rl³k jäne kontïnentaldıq deñgeyde tutastay alğanda älemdeg³ zañdar äreket eted³. End³g³ jerde älemde eşqanday da ulttıq valyuta älemd³k valyuta fwnkcïyaların tï³md³ alıp jüre almaytını sek³ld³ öñ³rl³k deñgeyde de eşqanday ulttıq valyuta ultüst³l³k memleketaralıq emïssïyalıq ortalıq emïtentteyt³n ultüst³l³k memleketaralıq valyutalıq-esept³k b³rl³k beret³ndey tï³md³l³kt³ bere almaydı.
Ayta ketey³k, Qazaqstan 2003 jıldıñ öz³nde EwrAzEQ ayasında b³rıñğay ultüst³l³k memleketaralıq valyutalıq-esept³k b³rl³k eng³zwd³ñ bastamasın kötergen, ol kezde onı “altın” dep ataw usınılğan.
Öñ³rl³k ultüst³l³k memleketaralıq esept³k b³rl³kt³ äz³rlew men qurw üder³s³ älemde jür³p jatqalı b³rneşe onjıldıqtar ött³. Mundağı alğaşqı qarlığaş ewropalıq valyutalıq-esept³k b³rl³k ekyu (ecu – European Currency Un³t) boldı, ol waqıt öte kele tolıq mänd³ ewropalıq ultüst³l³k valyuta – ewroğa aynaldı. B³z osınday üder³ster qaz³r barlıq jerde – Azïyada (acu – As³an Currency Un³t), Parsı şığanağı awdanında (dïnara nemese, bälk³m, xalïdjï nemese djwman), Latın Amerïkasında (sucre esept³ b³rl³g³ bar ALBA uyımı, ïspanşa S³stema Un³tar³o de Compensac³on Reg³onal-dan) jür³p jatqanın bayqap otırmız.
Munday ürd³s Afrïka kontïnent³nde de damıp keled³, munda äldeqaşannan ber³ afronı eng³zwge äz³rl³k jürg³z³lwde. Öñ³rl³k valyutalıq ïntegracïyanıñ osınaw barlıq üder³ster³ öz män³ jağınan bük³l älem boyınşa öñ³rl³k “tranzïtal” ortalıqtarın damıtwdıñ mañızdı kezeñder³ bolıp tabıladı. Öñ³rl³k ultüst³l³k esept³k b³rl³kterd³ eng³zwge äz³rl³k älemn³ñ türl³ öñ³rler³nde jahandıq älemd³k dağdarıs bastalğannan äldeqaşan burın ör³stey tüsken. ²s jüz³nde bul ultüst³l³k tranzïtt³k valyutalardıñ öñ³rl³k emïssïyalıq ortalıqtarın qalıptastırw neg³z³nde öñ³rl³k-kontïnentaldıq “tranzïtaldıñ” damw yadroların qurwdıñ bastalwı. Yağnï b³zd³ñ älem öz³n³ñ jahandıq dağdarısqa enw³nen äldeqaşan burın ultüst³l³k tranzïtt³k valyutalardıñ öñ³rl³k emïssïya ortalıqtarın qalıptastırw jolımen öz³n-öz³ jañartwdıñ kezekt³ kezeñ³ne oylamağan jerden dayındalwda.  apïtaldıñ Nux kemes³
Bul älemdeg³ öz ustanımı men öz jağdayın kez kelgen swbekt jäne esk³ “aqawlı” kapïtalğa ïel³k etwş³ mınaday äs³re közqaras kömeg³men tez tüs³ne aladı: büg³nde b³zd³ñ bük³l älem jahandıq dağdarıstıñ bük³lälemd³k topan swına jaylap, b³raq t³keley batıp baradı. Al “tranzïtal” – bul jahandıq dağdarıstıñ bük³lälemd³k topan swınan aktïvterd³ qutqarw üş³n kapïtaldıñ öz³nd³k b³r Nux kemes³. Sondıqtan barşağa öz aktïvter³n der kez³nde “tranzïtalğa” konvertacïyalawdı oylastırw artıq bolmas ed³.
Sol ğana, kapïtaldıñ osınaw Nux kemes³ ğana aktïvterd³ qutqarıp, olardı tolıq är³ saqtalğan küy³nde “akmetaldıñ” Jaña dünïes³ne jetk³ze aladı.
Qazaqstan öñ³rl³k jäne kontïnentaldıq ïntegracïya boyınşa öz är³ptester³men b³rge (TMD, EwrAzEQ, OAQ jäne ŞIU) äldeqaşannan ber³ XX² ğasırdıñ b³r³nş³ şïreg³n³ñ jahandıq trend arnasında – öñ³rl³k ïntegracïyalıq b³rlest³kter qalıptastırwdıñ arnasında keled³. Olardıñ bär³, alayda ärqïlı äz³rl³k deñgey³nde memleketaralıq ultüst³l³k esept³k-valyutalıq b³rl³kterd³ñ öz emïssïyalıq ortalıqtarı bar öñ³rl³k tranzïtal aymağı bolw mümk³nd³g³ne ïe.
Qazaqstan, älbette, EwrAzEQ jäne ŞIU boyınşa är³ptester³men b³rge jaña sapadağı valyutanıñ öñ³rl³k emïssïyalıq ortalığın qurw üş³n b³rt³ndep qolaylı jağdaylar jasawğa äz³r, bul valyuta öz³ne Ewrazïyalıq ultüst³l³k esept³k b³rl³k qızmet³n ala alar ed³, onı osınaw söz t³rkes³n³ñ abbrevïatwrası boyınşa EUEB dep atawğa bolar ed³.
Munday b³rl³k öz emïtentter³n³ñ erekşe de b³regey quramı boyınşa (EwrAzEQ jäne ŞIU elder³ jäne olarğa jaqın Ünd³stan men Päkstan) b³r mezg³lde ewronıñ ewropalıq aymağı sek³ld³ ultüst³l³k valyutalıq esept³k b³rl³kt³ñ basqa da öñ³rl³k aymaqtarına tığız da tabïğï türde qïılısa alar ed³. Öñ³rd³ñ ayrıqşa geografïyalıq qolaylı ornalaswı öñ³rl³k jäne kontïnentaldıq tranzïtaldardıñ müddeler³n durıs eskergen jağdayda bolaşaqta, EUEB neg³z³nde b³zd³ bolaşaq älemd³k “akme-valyutağa” jaqındatatın kontïnentaralıq jaña tranzïtt³k valyutanı jasaw üş³n obektïvt³ alğışarttar bolğan kezde b³regey mümk³nd³kter bere alar ed³.
Alayda qaz³r, jahandıq älemd³k dağdarıs jağdayında, b³z üş³n bul da mülde jet³ms³z. Öytken³ öñ³rl³k-kontïnentaldıq Tranzït ortalıqtarınıñ bük³lälemd³k jel³s³n (öz³ne esk³ älemd³k valyutanıñ aqawlı jüyes³n³ñ salmağın alatın) qalıptastırwmen qatar älemn³ñ barlıq lïderler³ bük³l älemd³ jaña älemd³k akme-valyutanıñ jaña aqawsız jüyes³ne bolaşaq köş³rwge qatarlasqan äz³rl³kt³ jürg³zw³ tï³s, älemd³k jaña valyuta bolaşaq “akmetalïzmn³ñ” yadrosı men jan-jüreg³ne aynaladı.

Tübegeyl³ jañarw josparı (TJJ)

B³zd³ñ Tranzït älem³nde osınaw tarïxï köşwge äz³rl³kke sondaylıq ta köp waqıt jäne reswrstar qalğan joq. Kapïtaldardıñ – “tranzïtaldıñ” jaña Nux kemes³n jobalaw men qurwdı keşe bastaw kerek ed³. Eger älemn³ñ barlıq lïderler³ büg³nn³ñ öz³nde bük³l älemd³ “tranzïtalïzmn³ñ” ³ş³nara aqawlı däw³r³nen “akmetalïzmn³ñ” bolaşaq älem³ne ³s jüz³nde köş³rwd³ bastamasa, onda turaqtı damw men örkendew twralı mäsele ondağan jıldarğa key³nge qalwı mümk³n.
Bul mäseleler barlıq asa ³r³ sayasï jäne ekonomïkalıq organdardıñ, sammïtter men älemd³k forwmdardıñ – BUU Qaw³ps³zd³k Keñes³n³ñ, BUU arnawlı sessïyasınıñ, “ülken seg³zd³kt³ñ” (G8), “ülken jïırmalıqtıñ” (G20), Davostağı Bük³lälemd³k ekonomïkalıq forwmnıñ jäne basqalarınıñ kün tärt³b³ne k³rw³ tï³s.
Bul mäselen³ praktïkalıq şeşwd³ bastaw üş³n tübegeyl³ jañartwdıñ naqtı josparın qalıptastırw kerek, onıñ neg³z³ne joğarıda kelt³r³lgen barlıq közqarastar alına alar ed³. Eşqanday organdar, uyımdar nemese sammïtter, eger olar tübegeyl³ jañartw josparın äz³rlemese jäne ³ske asırmasa, jem³st³ är³ tï³md³ dep sanala almaytının tüs³nw kerek. Jäne esk³ älemd³k “defektaldan” jaña älemd³k “tranzïtalğa” köşw sek³ld³ osınaw jañartw XX² ğasırdıñ b³r³nş³ şïreg³n³ñ jahandıq trend³ bolwı tï³s.
Bul rette kez kelgen deñgeydeg³ jäne öñ³rdeg³ swbekt³n³ñ, tutastay alğanda älemn³ñ osınday Jañarw josparı eger onda älemd³k (sonday-aq öñ³rl³k) valyutanıñ esk³ axwaldı jüyes³nen jaña turaqtı jäne tï³md³ tranzïtt³k valyutağa köşwd³ñ şeşwş³ tarmaqtarı joq bolsa, tï³md³ bola almaydı.
Ol sonday-aq esk³ turlawsız jäne aqawlı valyutanı “tranzïtaldıñ” jaña jüyes³ne, ultüst³l³k öñ³rl³k tranzïtt³k valyutalardıñ öñ³rl³k emïssïyalıq ortalıqtarın qurw men damıtw scenarïyler³ne konvertacïyalawdıñ şeşwş³ texnologïyaların usınwı tï³s. Jañarw josparı, eger ol ulttardıñ, xalıqtar men elderd³ñ aqawlı kapïtalïzmn³ñ esk³ wkladınan “tranzïtalïzmn³ñ” jaña wkladına köşw jön³nde barlıq şeşwş³ sayasï jäne barlıq deñgeydeg³ älewmett³k swbekt³lerge kömekteswd³ñ naqtı şaraların közdemeyt³n bolsa, ol tï³md³ bola almaydı.
Jahandıq dağdarıs däw³r³nde joğarıda atalğan älemd³ taldawğa, tüs³nwge jäne ³s jüz³nde öz³n-öz³ jañartwğa degen tübegeyl³ jaña közqarastar barlıq deñgeylerde jäne türl³ organdarda munday mäselelerd³ b³rtutas jüyel³, sındarlı jäne oñ turğıda qoyu, talqılaw jäne ³s jüz³nde şeşw üş³n b³rıñğay neg³z qızmet³n atqaradı.
Osınday konceptwaldıq ülespen qatar Qazaqstan bul mäselelerd³ şeşwd³ñ basqa da eñ ärqïlı uyımdıq formaların usına aladı.
B³z bük³l älem “tranzïtalınıñ” öñ³rl³k jäne kontïnentaldıq barlıq ortalıqtarı men swbekt³ler³n³ñ küş-j³ger³n barınşa joğarı deñgeyde üylest³rw jön³ndeg³ xalıqaralıq forwmdardı praktïkalıq ötk³zwge qatıswğa äz³rm³z. B³z b³rles³p öz³m³z eñ bastawında bolıp otırğan älemd³k “tranzïtalïzmn³ñ” tabıstı da der waqıtında ayaqtalw kezeñ³n³ñ jahandıq jäne qoldanbalı scenarïyler³n jäne “akmetalïzmn³ñ” bolaşaq älem³ne ³s jüz³nde köşw traektorïyasınıñ esepter³n zerttew jäne jobalaw jön³ndeg³ jumıstardı jürg³ze alamız.
EwrAzEQ jäne ŞIU elder³ Ewrazïyalıq tranzït ortalığın qura otırıp, Ewrazïyada, basqa kontïnentterde ğana emes, sonımen b³rge bük³l älemde tranzïtt³k valyutalar men “tranzïtaldı” tabıstı damıtwdıñ bastamaşıları bola alar ed³. TJJ-nıñ jahandıq bastamasın b³rlese usınıp jäne xalıqaralıq, älemd³k jäne bük³lälemd³k organdarda, uyımdar men forwmdarda ³lger³letwd³, mäselen, EwrAzEQ elder³, bälk³m, ŞIU elder³ de jüzege asıra alar ed³.
Osı jılğı qañtardıñ basında Parïjde “Jaña Älem, Jaña Kapïtalïzm” sammït³nde Ewroodaqtıñ lïderler³ osığan uqsas problemalardı, alayda basqaşa kategorïyalarda talqılağanı belg³l³.
Nel³kten b³zge TJJ bastamaların älemd³k talqılaw men ³lger³letw mümk³nd³kter³n EwrAzEQ, ŞIU jäne EO quramındağı üşt³k küş³men qarastırmasqa? Parïjde ötken p³k³rtalas materïaldarı boyınşa, sonday-aq basqa elderdeg³ osınday forwmdarda taqırıptı talqılawlar boyınşa oy tüysek, b³z bär³m³z türl³ kontïnentterde bola otırıp, şamamen b³r t³lde jäne b³r problemalar twralı aytıp jatamız.

Jañarwdıñ b³regey täj³rïbes³

Öse tüsken jahandıq dağdarıs är ay jäne künder ötken sayın b³zd³ñ aldımızdan öz³n-öz³ jañartwdıñ barğan sayın b³regey de tañğajayıp mümk³nd³kter³n aşıp, osınaw asa sïrek mümk³nd³kterd³ ³s jüz³ne asırwğa barğan sayın az waqıt qaldırwda.
Burın b³zd³ñ älemn³ñ eşqaşan öz bolaşağın ³s jüz³ne asırw sek³ld³ öz³n-öz³ jañartw üder³s³n³ñ munday qaytalanbas mümk³nd³kter³ bolğan emes.
Öñ³rl³k ïntegracïyalıq b³rlest³kterd³ñ jahandıq dağdarıstı eñserwdeg³ mümk³nd³kter³ twralı aytqanda b³zd³ñ osı alañdağı jumıstan jäne tï³md³l³k üş³n jawapkerş³l³kten öz³m³zd³ñ ulttıq ük³metter³m³zd³ bosatwğa quqımız joq ekend³g³ sözs³z. TMD elder³ soñğı 20 jılda tranzït pen jañarwdıñ b³regey täj³rïbes³n jïnaqtadı, munday täj³rïbe älemn³ñ basqa eşqanday memleket³nde joq. Olar özder³n³ñ burınğı “dağdarıstıq täj³rïbes³n”, anığıraq aytqanda, dağdarısqa qarsı basqarw täj³rïbes³n tolıq paydalanwı tï³s. Barlıq jaña täwels³z memleketter sek³ld³ Qazaqstan da asa qïın kezeñderd³ talay ret eñserd³. Keñes Odağı ıdırağannan key³n b³z ³s jüz³nde jañarw qïındıqtarın bastan keşt³k, kürdel³ de qïın reformalardan ött³k. Ol kezde şeş³lw³ mümk³n emes kör³ngen m³ndetter şeş³ld³. Söyt³p b³z jeñ³p şıqtıq. Qaz³r tağı da jeñ³p şığw üş³n nege sonı qayta ³stemeske?
Onıñ üst³ne qaz³r bul üş³n ülken reswrstar men mümk³nd³kter bar. Budan on jıldan astam burın b³z şïk³zat eksportınan tüsken tabıstardıñ elewl³ böl³g³n jïnaqtay otırıp, arnawlı rezervt³k Ulttıq qor jasaqtawdı bastadıq. Ol adamï ölşemderd³ damıtw, bolaşaq urpaqtar üş³n qorlanw üş³n de, sol sek³ld³ dağdarıstar bola qalsa, turaqtandırwşı qızmet³n atqarw üş³n de qurılğan bolatın. Qaz³rg³ waqıtta ol neg³zg³ ekonomïkalıq jäne älewmett³k bağdarlamalardı ³ske asırwdı aytarlıqtay turlawlı serp³nde ustap turwğa mümk³nd³k ber³p, tolıq män³nde jumıs ³stewde.
Osı zamanğı jahandıq problemalardı jalğız jür³p şeşw öte qïınğa tüset³n³, t³pt³ mümk³n bolmaytını aydan anıq. Sondıqtan da b³z jahandıq ta, sonday-aq öñ³rl³k te ïntegracïyanıñ jaqtawşısı bolıp tabılamız. Jäne bul b³zd³ñ dağdarısqa qarsı şaralarımızdıñ basım bağıttarınıñ b³r³.
Naq sondıqtan da b³z qaz³r tübegeyl³ jañarw josparların jahandıq, öñ³rl³k jäne basqa barlıq deñgeylerde äz³rlew jön³ndeg³ bastamanı ³s jüz³nde tolımdı etw turğısında jumıs ³stewdem³z.
Bul bük³l älemge tranzït kezeñ³nen tez³rek jäne tï³md³rek ötwge mümk³nd³k bered³. Jäne bul rette adamzat üş³n bolmay qoymaytın “akmetalïzmn³ñ”, t³pt³, sayıp kelgende, onıñ qalay atalatınına qaramastan, Jaña älem³ne ayaq baswğa say kelet³n äz³rl³kt³ bastawğa mümk³nd³k bered³.

Bul k³mge kerek jäne k³mge tï³md³.

TJJ-nıñ jahandıq bastaması neg³z³nde B³r³kken Ulttar Uyımı Üş³nş³ mıñjıldıqtıñ kün tärt³b³n qayta qaraw jäne elewl³ tüzetw jön³ndeg³ jumıstı bastawına bolar ed³. Bul älem men adamzattıñ esk³ älemd³k “defektalïzm” wkladınan “tranzïtalïzmn³ñ” jaña wkladı arqılı “akmetalïzmn³ñ” tübegeyl³ jaña wkladına der waqıtında jäne sapalı köşw³n qamtamasız etwd³ñ müddes³ turğısınan ayrıqşa mañızdı.
TJJ barşağa dağdarıstan şığw jolındağı ³s jüz³ndeg³ navïgator ret³nde tötenşe qajet. Munday josparlaw älemd³k damwdıñ barlıq swbekt³ler³ne – elderge, transulttıq korporacïyalar men xalıqaralıq uyımdarğa – öz³n³ñ tï³md³ öz³n-öz³ jañartwın josparlaw men ³ske asırw üş³n qajet. Munı naqtı ekonomïkanıñ barlıq swbekt³ler³ de – memlekett³k jäne jeke menş³k käs³porındar, fïrmalar men uyımdar jaña älemd³k tranzïtt³k valyutağa neg³zdelgen älemd³k “tranzïtaldıñ” qağïdattarın ³s jüz³nde ïgerw üş³n qajet eted³.
Tranzït älem³ne ğılım men önerkäs³pte ğana emes, sonımen b³rge älemd³k qarjı jäne valyuta salasında tübegeyl³ ïnnovacïyalar talap et³led³. TJJ älemd³k valyuta-qarjı jüyes³n³ñ barlıq swbekt³ler³ne jaña älemd³k valyuta-qarjı ïnfraqurılımı men arxïtektwrasın ïnnovacïyalıq damıtw jön³ndeg³ küş-j³gerd³ üylest³rwd³ñ praktïkalıq quralın bered³.
TJJ elder men xalıqtardı jaqındastırıp, olardı örkendewd³ñ ortaq müddeler³ neg³z³nde toptastıra aladı, qaw³ps³z älemn³ñ jaña tet³kter³n qurwğa järdemdeset³n boladı. Aqawlığı az jaña älemd³k valyutağa qurılğan ber³k qarjı-ekonomïkalıq ³rgetas onıñ neg³z³ boladı.

Älemn³ñ jaña şeşwş³ rınogı

M³ne, jartı jıl derl³ktey barlıq kalïbrdeg³, deñgey men sapadağı asa ³r³ älemd³k swbekt³ler dağdarıstan şığwdıñ türl³ dawasın ³zdep, tujırımdawğa tırıswda. Olardıñ küş-j³ger³men jaña jahandıq, alayda öte erekşe rınok qalıptasıp qaldı. Bul älemd³k dağdarıstan şığwdıñ jahandıq dawaları men josparlarınıñ rınogı, dağdarıstan şığw “k³ltter³n³ñ” rınogı. Ondağı suranıs äz³rge usınıstan äldeqayda artıq. Onda ek³ sektor – keñ de tar sektorlar ayqın qalıptasqan.
B³r³nş³, keñ³ – bul älemd³k valyuta-qarjı jüyes³n atüst³, kosmetïkalıq jöndewd³ñ şeş³mder³ men dawalarınıñ sektorı. Ek³nş³, tarı – bul b³zd³ñ älemn³ñ tereñ genetïkalıq aqawların tübegeyl³ emdew men tüzetwd³ñ jahandıq dawalar sektorı. B³z usınğan tübegeyl³ jañarw josparı – bul jahandıq älemd³k aqawdı tübegeyl³ emdewd³ñ naq sol jahandıq dawası. TJJ – bul ek³nş³, älemd³k “k³ltter” rınogınıñ tar sektorınıñ jaña tawarı.
Söyt³p, tübegeyl³ jañarw bağdarlaması, bälk³m, älemd³k dağdarıs b³zd³ñ aldımızğa qoyıp otırğan tübegeyl³ jañarw problemasın şeşwd³ñ alğaşqı jahandıq k³lt³ bolar. Eger qalıptasw üst³ndeg³ älemd³k “tranzïtal” – bul şın män³nde kapïtaldıñ Nux kemes³ bolsa, onda b³z usınğan TJJ – bul jaña Nux kemes³n jasaw josparınıñ alğaşqı nusqası. Al eger Ewrazïyalıq “tranzïtal” ortalığı qurılatın bolsa, ol osınaw qutqarwşı qurılıstıñ alğaşqı ortalığı bolwı äbden mümk³n.
Munday közqaras bük³l älemge barınşa tï³md³. B³z jahandıq älemd³k dağdarısqa bük³l älem bolıp k³rd³k jäne dağdarıstan şığwdıñ osınaw jahandıq k³lt³n burawdı da b³z bük³l älem bolıp qana ³stey alamız.
Bär³ de b³zge baylanıstı.

(«Egemen Qazaqstan» gazet³, 2009 jılğı aqpannıñ 3-³.)

 
  TKA 2008